Ozon Maruziyeti Kanser Ölümlerini %80 Artırdı: İstanbul’da Risk Yükseliyor

Journal of Hazardous Materials bilim dergisinde yayımlanan yeni bir araştırma, kısa süreli ozon maruziyetinin 2000-2023 yılları arasında kanser bağlantılı ölümleri %80 oranında artırdığını ortaya koydu. Avustralya, Brezilya, Kanada, Şili, Güney Kore, Meksika, Yeni Zelanda ve Tayland’da 9 milyondan fazla ölüme dayanan bu çalışma, ozonun kanser riskini önemli ölçüde yükselttiğini gösterdi. Trafik ve orman yangınlarından kaynaklanan emisyonlar, ozonla ilişkili kanser ölümlerinin başlıca nedeni olarak belirlendi.

Çalışma, 2000 yılında 261 bin 270 olan ozon bağlantılı ölümlerin 2023’te %80 artışla 469 bin 860’a ulaştığını gösterdi. Yıllık ozon konsantrasyonları, trafikten kaynaklı 11 µg/m³, arazi yangınlarından 4,8 µg/m³ ve endüstriyel faaliyetlerden 2,66 µg/m³ olarak ölçüldü. Ozon kaynakları ülkeden ülkeye değişirken, Avustralya ve Brezilya’nın belirli bölgelerinde arazi yangınları en büyük etken olarak öne çıktı.

Ozon ve Kanser Türleri Arasındaki İlişki

Araştırma, ozon maruziyetindeki her 10 mikrogram/metreküp artışın, 24 yaygın kanser türündeki ölümlerde %0,84’lük bir artışla ilişkili olduğunu ortaya koydu. Bu artış, kanser türlerine göre farklılık gösteriyor. Örneğin, karaciğer kanserinde %0,42, tiroid kanserinde ise %1,43’lük bir artış gözlemlendi.

Kısa süreli ozon maruziyeti, kanser kaynaklı tüm ölümlerin %6,37’sini oluşturdu. Bu oranlar içinde en büyük paya sahip ülkeler Brezilya (%10,8), Şili (%6,3) ve Tayland (%6) oldu.

Uzmanlardan Ozon Kirliliği Uyarısı

Prof. Dr. Mustafa Özdoğan, günlük ozon maruziyeti ile kanser arasındaki istatistiksel ilişkinin, ozonun sadece solunum sistemi üzerinde değil, tüm vücut üzerinde sistemik bir karsinojenik katalizör olarak etkili olduğunu kanıtladığını belirtti.

Özdoğan, troposferik ozonun doğrudan bir emisyon kaynağından çıkmadığını vurguladı. Azot oksitlerin ve uçucu organik bileşiklerin güneş ışığı varlığında girdiği fotokimyasal reaksiyonlar sonucunda oluşan ikincil bir kirletici olduğunu ifade etti.

Kronik veya tekrarlayan kısa süreli ozon maruziyeti, hücrelerin antioksidan savunma mekanizmalarını baskılayarak kalıcı bir oksidatif stres durumu oluşturuyor. Bu durum, DNA hasarına, telomer kısalmasına ve genetik değişimlere yol açıyor. Prof. Dr. Özdoğan, bu etkilerin kanserle ilgili genleri bozarak hastalığın ilerlemesini hızlandırdığını vurguladı.

Prof. Dr. Özdoğan, farklı çalışmalarda da ozon maruziyetinin risklerinin incelendiğini belirtti. Çin’deki Fudan Üniversitesinde yapılan çalışmaların, ozonun etkilerinin ‘akciğer-karaciğer ekseni’ üzerinden yayıldığını gösterdiğini aktardı.

Ozon maruziyeti, akciğer mikrobiyotasını bozarak sistemik dolaşıma inflamatuar sinyaller gönderiyor. Bu sinyaller, karaciğerde lipid metabolizmasını bozarak demir bağımlı hücre ölümü mekanizmalarını tetikliyor. Bu durum, ozonun solunum sisteminden uzak organlarda kanser ölümünü artırmasının temel biyolojik köprüsü olarak gösterildi.

Türkiye ve İstanbul’da Ozon Kirliliği Durumu

Türkiye’de 2024’te metreküp başına 15,3 mikrogram olan PM2,5 ortalamasının 2025’te 19,2 mikrograma yükseldiğini hatırlatan Özdoğan, İstanbul gibi metropollerde ozon kirliliğinde 2024’te bir önceki yıla kıyasla %10 artış yaşandığını belirtti.

Özdoğan, Türkiye’de ozon için yasal sınır değerinin 8 saatlik ortalamada metreküp başına 120 mikrogram olduğunu ifade etti. Bu değerin Dünya Sağlık Örgütü’nün önerdiği metreküp başına 100 mikrogramın üzerinde kaldığını vurguladı.

Kanser hastaları ve risk grubundaki bireyler için ozon maruziyetini en aza indirmenin tedavi başarısı ve yaşam kalitesini doğrudan etkilediğini dile getiren Özdoğan, önemli tavsiyelerde bulundu. Ozon konsantrasyonlarının en yoğun olduğu saatlerde dış mekan aktivitelerinin kısıtlanması, hava kalitesi takibi, antioksidan destekli beslenme ve iç mekan güvenliğinin bu kapsamda kritik olduğunu ekledi.

• #Kanser
• #Ozon